maandag 12 februari 2018

Waarom we de geheime diensten meer moeten toestaan – of liever niet?

Op 21 maart 2018 kunnen we niet alleen nieuwe raadsleden kiezen, maar ook een oordeel geven over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017. Zo’n 400.000 burgers van ons land vinden deze wet namelijk een referendum waard. Waar gaat die wet eigenlijk over?


De Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017, ook wel "Sleepwet") regelt de werkzaamheden van de Nederlandse geheime diensten, de AIVD (Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) en MIVD (Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst).
Deze wet is een vernieuwing van de wet uit 2002, een vernieuwing die nodig geacht wordt vanwege de toegenomen dreiging van terreur- en cyberaanvallen en de snel veranderende communicatietechnologie.

Voorafgaand aan de inwerkingtreding van de Wiv 2017 per 1 mei 2018 vindt op 21 maart nog een raadgevend referendum plaats. Dat referendum is een initiatief van vijf studenten van de Universiteit van Amsterdam.
Indien bij het referendum voor de wet wordt gestemd, of de opkomst onder de 30% ligt, kan de wet gewoon in werking treden. Anders moet de regering de wet opnieuw overwegen.

Mobiele telefoons, laptops en andere apparaten maken contact met modems of zendmasten, die vervolgens informatie doorgeven over de kabel. Onder de Wiv 2002 is het de geheime diensten alleen toegestaan om communicatie via de ether (radio- en satellietverkeer) ongericht te onderscheppen, kabel-gebonden communicatie onderscheppen mag alleen ‘gericht’ (d.w.z. gekoppeld aan een bepaalde persoon of organisatie). Onder Wiv 2017 wordt ook ‘ongerichte interceptie van kabel-gebonden internet- en telefonieverkeer’ toegestaan.

Door deze extra bevoegdheid ontstaat de mogelijkheid dat inbreuk wordt gemaakt op de privacy van burgers. Daarom komt er tegelijkertijd een grotere mate van “sturing, toezicht en transparantie”. Daartoe worden een Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en een afdeling Klachtbehandeling bij de Commissie Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) ingesteld. Ook komen er extra waarborgen voor journalisten en advocaten, waar de Rechtbank Den Haag aan te pas komt.

Taken van de AIVD
Wettelijk heeft de AIVD de volgende taken.
  • A-taak: het verrichten van onderzoek naar organisaties en personen die aanleiding geven tot het ernstige vermoeden dat zij een gevaar vormen voor de democratische rechtsorde, de veiligheid van de staat of voor andere gewichtige belangen van de staat
  • B-taak: het verrichten van veiligheidsonderzoeken naar kandidaten voor vertrouwensfuncties
  • C-taak: het bevorderen van veiligheidsmaatregelen, waaronder die voor onderdelen van overheid en bedrijfsleven die van vitaal belang zijn voor de instandhouding van het maatschappelijk leven
  • D-taak: het verrichten van onderzoek naar andere landen ten aanzien van onderwerpen die door de minister-president, de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van Defensie gezamenlijk zijn aangewezen.
  • E-taak: dreigings- en risicoanalyses opstellen met betrekking tot personen, zaken en plaatsen van het rijk.
De MIVD heeft vergelijkbare taken, die gericht zijn op het militaire belang.

Bevoegdheden van de geheime diensten
Om deze taken uit voeren krijgen de AIVD en MIVD via de wet bijzondere bevoegdheden, waarvan de diensten gebruik mogen maken ná toestemming van de minister of de rechtbank én na toetsing.
Tot die bijzondere bevoegdheden behoren onder meer:
  • Het verrichten van DNA-onderzoek om de identiteit van personen vast te stellen of te verifiëren
  • Het binnendringen in een "geautomatiseerd werk", al dan niet door middel van hacken
  • Het gericht aftappen, ontvangen, opnemen en afluisteren van elke vorm van gesprek of elektronische communicatie
  • Het ongericht onderscheppen van elektronische communicatie, het aansluitend vaststellen van de aard daarvan, het vaststellen of verifiëren van de daarbij betrokken personen of organisaties, en tenslotte op de metadata geautomatiseerde data-analyse toepassen en de inhoudsdata gericht selecteren ter nadere analyse (‘onderzoeksopdrachtgericht onderzoek’, tegenstanders spreken van een ‘sleepnet’)
  • Het bij aanbieders van communicatiediensten opvragen van gegevens die nodig zijn voor de gerichte en ongerichte interceptie en hun medewerking bij de uitvoering daarvan verlangen
  • Verlangen dat ten behoeve van de gerichte of de ongerichte interceptie wordt meegewerkt aan het ongedaan maken van eventueel aanwezige versleuteling.
De ambtenaren van de AIVD en de MIVD dragen geen wapens en mogen geen mensen arresteren, daarvoor komen politie of marechaussee in actie.

De geheime diensten mogen gegevens doorgeven aan hun minister, aan bestuursorganen en andere instanties en personen, alsmede aan buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten waarmee wordt samengewerkt, maar dat pas na toestemming van de minister.
Er gelden bewaartermijnen voor de verzamelde gegevens. Niet-relevante gegevens moeten direct worden vernietigd.

Voor en tegen de wet
Op 14 februari 2017 stemde 77% van de Tweede Kamerleden voor de wet en in de Eerste Kamer werd de wet op 11 juli 2017 met 67% van de stemmen aangenomen (SP, D66, GroenLinks en Partij voor de Dieren waren tegen).
Onder de burgers die het referendum hebben mogelijk gemaakt zullen vast niet veel voorstanders van de Sleepwet te vinden zijn. Enkele kritiekpunten zijn volgens Amnesty Nederland:
  • Er kan van iedereen communicatie worden afgetapt, ook van niet-verdachte burgers of van een buurt waarin een verdacht persoon woont.
  • De geheime diensten krijgen toestemming om in te breken op telefoons, computers, televisies en andere apparaten.
  • Verzamelde gegevens mogen zonder analyse doorgestuurd worden naar inlichtingendiensten van repressieve regimes.
Daarom vinden tegenstanders de wet een schending van het recht op bescherming van het privéleven, het recht op vrije communicatie, de toegang tot informatie en de vrije meningsuiting van iedere inwoner van Nederland en iedereen in het buitenland waarmee men digitaal contact onderhoudt. Bovendien zijn volgens hen de activiteiten van de geheime diensten oncontroleerbaar. En er is volgens hen geen garantie dat alle verzamelde gegevens niet worden ingezet voor een ‘Totalitair Controle Systeem’ op het doen en laten van iedere burger.

Veel bezwaren tegen de wet komen volgens mij voort uit wantrouwen tegen de overheid. Enerzijds vrees ik dat, mocht dit wantrouwen gegrond zijn, geen wetgeving helpt om de gevreesde negatieve gevolgen van die wet stoppen. We hebben dan immers de facto met een totalitair regime van doen. Anderzijds kun je van een overheid niet verwachten dat zij effectief tegen dreigingen optreedt als ze binnen een te krap wettelijk kader moet opereren. Alsof de geheime dienst zich alleen maar met telegrammen mag bezighouden. Hoe pakt de afweging tussen veiligheid en privacy uit als – God verhoede – terroristen, uitgerust met de modernste communicatiemiddelen, erin slagen in ons land een serieuze aanslag uit te voeren?
Alles afwegende zal ik vóór de wet stemmen.

Ga stemmen!
Ik roep op om bij dit referendum ook jouw stem te laten horen, wat je ook van die wet vindt. Want na het vorige referendum heb ik m’n bekomst gehad van ‘berekende’ afzijdigheid, lees “Na het referendum”.

Meer informatie: www.referendum-commissie.nl/referendum-wiv-2017
Een verwijzing naar tegenstanders van de Wiv 2017: www.vrijbit.nl.
Je kunt de AIVD om inzage van je persoonsgegevens verzoeken: https://www.aivd.nl/onderwerpen/het-werk-van-de-aivd/hoe-geheim-is-de-aivd/inzageverzoeken.