maandag 5 februari 2018

De kink in de kabel van het internet

Net als ik maak jij vast regelmatig gebruik maken van het internet. Waarschijnlijk heb je bestanden in de cloud en misschien bezit je cryptomunten. De expositie “De Hollandse Savanne” belicht de kwalijke gevolgen van het online zijn.



Een krantenbericht: “Moederbedrijf Google [Alphabet] is in gesprek met Saudisch staatsoliebedrijf Aramco over het creëren van een technologiehub in Saoedi-Arabië”, inclusief datacenters (NRC, 2 februari 2018). De expositie “De Hollandse Savanne” plaatst dit bericht in perspectief. Deze tentoonstelling over water, energie en de infrastructuur van de cloud wordt georganiseerd door het Museum De Domijnen voor Hedendaagse Kunst.

De cloud
Tegenwoordig heeft bijna iedereen bestanden in de cloud. De kans is groot dat jij Dropbox, Box, Apple iCloud, Google Drive of Microsoft OneDrive gebruikt. Daarmee kun je makkelijk bestanden met vrienden of collega’s delen en het kost (bijna) niks. Lekker handig!
En wat te denken van (web)mail (Gmail, Hotmail), navigatie (Google Maps, Waze), registratie van sportieve activiteiten (Strava, Endomondo), online transacties (bankieren, belastingaangifte, verzekeren, reizen) en niet te vergeten de sociale media (Facebook, LinkedIn, Twitter, Instagram, Snapchat, Pinterest).
Ik vermoed dat je vrijwel de hele dag online bent en meerdere keren per uur je smartphone raadpleegt voor trending topics.

De Hollandse Savanne” verkent de verbinding tussen online en fysieke werelden. De tentoonstelling is verontrustend, want het laat zien dat allerlei natuurlijke bronnen verslonden dreigen te worden door de toenemende hoeveelheid digitale data.

Het kunstwerk “Blood and Oil, The Economist, March 2, 2000” van Geraldine Juarez (2017) bestaat uit een spiegel met een spreuk, die de toon zet: “Intellectual property is the oil of the 21th century. Look at the richest men a hundred years ago: they all made their money extracting natural resources or moving them around. All today’s richest men have made their money out of intellectual property.

Datacenter Citigroup, Frankfurt am Main

All that is solid…
In de tentoonstelling draait de film van Ryan S. Jeffery & Boaz Levin “All That Is Solid Melts Into Data” (2015; bekijk de trailer). De titel is een adaptatie van een citaat van Karl Marx: “All that is solid melts into air”. Dagelijks worden miljoenen elektronische transacties, bijvoorbeeld in aandelen, afgewikkeld via enkele datacenters, ‘server-boerderijen’, ondergebracht in grote, maar verder anti-monumentale, vaak raamloze gebouwen.
Wie real-time online handel wil realiseren is aangewezen op zulke datacenters. Wie zijn transactiesysteem onderbrengt bij een minder geavanceerd datacenter staat meteen op achterstand.

Datacenters zijn bewaarplaatsen, kluizen, mijnen, bibliotheken en archieven voor bijna alle beschikbare kennis. Hier wordt het internetverkeer afgewikkeld. Ondanks hun publieke functie zijn datacenters privaat eigendom, bijvoorbeeld van CenturyLink, www.centurylink.com. Elk datacenter vergde een investering van honderden miljoenen euro’s. Ze zijn dan ook gebouwd om geld te verdienen – en dat gebeurt dan ook in grote bedragen.

Het begon omstreeks 1960 met een datacenter voor militair gebruik en door andere overheden (IBM), daarna voor vluchtreserveringen (SABRE, 1962). Aanvankelijk waren die datacenters gevestigd op opzichtige locaties in stadscentra. Maar later werden ze op meer discrete plaatsen aan de randen van steden ondergebracht.

Google, 111 Eighth Avenue, New York

Tegenwoordig neemt de fysieke aanwezigheid van internetdienstverleners steeds grotere vormen aan. Zo is Google eigenaar van een van de grootste gebouwen op Manhattan, 111 Eighth Avenue. Dit gebouw werd eerder gebruikt voor de op- en overslag van handelsgoederen, waarmee het een mooi voorbeeld vormt van de spreuk van Geraldine Juarez. Het groeiende, wereldomspannende computernetwerk heeft meer ruimte nodig dan wat New York kan bieden. En de tijd is voorbij dat datacenters in openheid opereren.

Datacenter Google, Eemshaven

Zo bouwde Google in 2006 een datacenter in het afgelegen plaatje The Dalles in Oregon – zonder een naambordje. Sindsdien bouwde Google wereldwijd nog eens 36 datacenters, een wereldomspannende supercomputer, die honderden miljoenen dollars heeft gekost. Ook in de Eemshaven in Nederland bouwde Google een groot datacenter.

Datacenter Amazon, Boardman, Oregon

Daar komt bij dat het datacenter in The Dalles binnen een speciale industriezone is gebouwd, waar de telecom-industrie is vrijgesteld van een bepaalde vastgoedbelasting die wél geldt voor andere sectoren in de Verenigde Staten. Tegelijkertijd maakt Google dankbaar gebruik van een geavanceerd glasvezelnet dat daar op kosten van de overheid is aangelegd. Deze aantrekkelijke omstandigheid heeft meer telecombedrijven naar Oregon getrokken, zoals Facebook en Apple in Prineville en Amazon in Boardman. Want ook voor hen werden speciale industriezones gecreëerd.

Wereldwijd netwerk
Datacenters zijn onderling verbonden door een netwerk van kabels dat de gehele wereld omspant. De expositie laat zien dat dit moderne netwerk is gebaseerd op het netwerk van telegraafkabels. Dat is een oud netwerk: in 1866 werd de eerste telegraafkabel tussen Engeland en Amerika aangelegd. De ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt (1769-1859) had in zijn privécollectie een specimen van een telegraafkabel, een teken van zijn fascinatie voor het netwerk over de bodem van de oceaan, dat verbindingen vormde tussen handelsknooppunten wereldwijd.

Cryptomunten
De tentoonstelling maakt één ding duidelijk: de cloud is niet iets vaag, iets dat zweeft in de lucht. De cloud is een verzamelnaam voor vaste activa, voor een reusachtige infrastructuur. En die infrastructuur is een enorme energieslurper. Indien alle datacenters in de wereld samen één land zouden zijn, dan zouden ze in de top 5 van energieverbruikers van de wereld staan.
Wat dat betreft vinden we de overtreffende trap bij cryptomunten. Zo gebruiken bitcoins meer stroom dan hele landen, eind 2017 meer dan Bulgarije. Door de officiële bankwereld worden deze munten niet voor vol aangezien (ze worden vergeleken met Pokémonkaarten), maar het hoge energieverbruik is ronduit verontrustend.

Tegen betaling?
Op dit moment is het internet gratis, bij beperkt gebruik hoef je voor clouddiensten niet te betalen. Daar staat tegenover dat de telecombedrijven jouw data verzamelen, analyseren en gebruiken. Dit doen ze om jou een betere internetbeleving te bieden – zeggen ze zelf. Dankzij kunstmatige intelligentie kunnen ze ervoor zorgen dat de tijd die jij aan het internet besteedt welbestede tijd wordt. De vraag daarbij is hoeveel data die bedrijven daarvoor nog nodig hebben. En vervolgens is het de vraag hoe lang die bedrijven hun diensten nog gratis aanbieden.

Ludological, S.K. Ruud (2016)
De Hollandse Savanne, De Domijnen

De expositie verbeeldt ook dit op een verontrustende wijze met de "Ludological" van S.K. Ruud (2016). Dit is een code-machine, die bestaat uit een digitale laag en een mechanisme. De digitale laag wordt aangestuurd door de koers van de cryptomunt Ethereum: bij verlies of winst geeft de machine een slagje linksom of rechtsom. Hierdoor wordt een boomstam in de machine binnen enkele dagen tot splinters verbrijzeld (De Domijnen had een behoorlijk voorraadje liggen om de expositie mee door te komen).

Waarschijnlijk geldt voor het internet: “Geniet, maar gebruik het met mate”.

De expositie “De Hollandse Savanne” is nog te zien tot en met 1 april 2018, meer informatie: https://www.dedomijnen.nl/tentoonstellingen/expositie/de-hollandse-savanne