maandag 19 februari 2018

Door het tranendal tussen prachtige bergen

Landschappelijk vormen de Great Smoky Mountains een van de mooiste gebieden van de oostelijke Verenigde Staten. Ooit bood dit onherbergzame gebied een toevlucht aan Indianen. We leerden hun geschiedenis kennen tijdens de ‘Indian summer’.


Great Smoky Mountains National Park, N.C.
Toevlucht voor de Cherokees

Hoe Schildpad won van Konijn
Konijn Tsistu was een goede hardloper en iedereen wist het, maar hij schepte erover op. Uiteindelijk besloot Schildpad Dakasi hem een lesje te leren. Schildpad was een groot krijger, maar hij was langzaam. Hij en Konijn maakten ruzie wie de snelste was. Ze besloten een wedstrijd over vier bergruggen te houden.
Konijn wist zeker dat hij de snelste was en hij zei: "Jij kunt niet hard rennen en je zult nooit winnen, dus ik geef je een voorsprong – je kunt een hele bergrug vóór me beginnen." Konijn stemde toe en die nacht trommelde hij zijn vrienden op, want hij had hun hulp nodig. Hij wist dat hij het konijn niet kon verslaan, maar hij wilde een einde maken aan zijn gepoch.

De volgende dag wilden alle dieren de wedstrijd zien. Schildpad ging naar de eerste heuvelrug en ze begonnen aan de race. Konijn ging er met grote sprongen vandoor. Maar toen hij de top van de heuvelrug bereikte, zag hij Schildpad al over de tweede bergrug gaan. Konijn liep steeds sneller, maar Schildpad was hem altijd een bergrug voor. Hij passeerde de vierde bergrug net op tijd om te zien hoe Schildpad de race won. Dodelijk vermoeid viel Konijn languit op de grond en riep uit: ”Mi, mi, mi, mi.
De dieren vroegen zich af hoe Schildpad de race had gewonnen, maar hij heeft zijn geheim nooit verteld. Omdat hij en zijn vrienden op elkaar leken, verstopte hij op elke heuvelrug een van hen, die vertrok als het konijn eraan kwam. Schildpad zelf verstopte zich bij de vierde bergkam, zodat hij vóór Konijn kon finishen om een einde te maken aan zijn opschepperij.

Cherokee
Deze fabel wordt verteld in het Museum of the Cherokee Indian in Cherokee, North Carolina, een verhaal dat deel uitmaakt van de mondelinge overlevering van dit volk.

De plaats Cherokee ligt net ten zuiden van het Great Smoky Mountains National Park. De Cherokees noemden deze bergen shaconage, wat ‘blauw als rook’ betekent. Ze maken deel uit van de Appalachen, een bergketen tot 2.000 m hoogte die noord-zuid in oostelijk USA ligt.

Landschap met een episode uit de verovering van Amerika
Jan Mostaert (1475-1555)

Het museum in Cherokee vertelt de dramatische geschiedenis van deze Indianenstam. Dramatisch omdat de verhouding tussen Indianen en Europeanen van meet af aan getroebleerd is geweest, zoals het schilderij hierboven uit circa 1525 laat zien, en tot veel doden heeft geleid. Dat ging al mis toen in 1540 de Spaanse conquistador Hernando de Soto langskwam en, op zoek naar goud, besmettelijke ziektes meebracht.

Er was in Zuidoost-USA een groot handelsnetwerk, waardoor de Cherokees in contact kwamen met Europese handelaren. De krachtverhoudingen waren niet gelijkwaardig, want die handel resulteerde in een afhankelijke status van de Indianen. Al hun benodigdheden, waaronder vuurwapens, kwamen van de blanken. Mede daardoor verloren de Cherokees steeds meer gebieden door zgn. verdragen met Engeland en Amerika.

De Cherokees in Londen, 1762

De reis naar Londen
Een opmerkelijke figuur is de Cherokee-leider Ostenaco (1703-1780). Hij zag eens een portret van de Engelse koning George III (1738-1820) en zei: “Al lange tijd heb ik de koning willen ontmoeten…” Kort daarna ging hij met twee andere Cherokee-leiders naar Londen, begeleid door de militair Henry Timberlake (1730 of 1735-1765).

De latere president Thomas Jefferson schreef: Ik wist veel over de grote Ostenaco, de krijger en redenaar van de Cherokees. Hij was dikwijls te gast bij mijn vader. Ik was in zijn kamp op de avond dat hij afscheid nam van zijn volk voordat hij naar Engeland vertrok. De maan scheen in volle pracht en het was alsof hij daarop zijn gebeden richtte, voor zijn eigen veiligheid tijdens de reis en voor de veiligheid van zijn volk bij zijn afwezigheid. Zijn duidelijke stem, heldere uitspraak, levendige gebaren en de plechtige stilte van zijn toehoorders rond de kampvuren vervulden me met ontzag en eerbied, hoewel ik er geen woord van verstond.

Toen de drie Cherokees in juni 1762 in Londen aankwamen, waren ze meteen een grote attractie en trokken ze grote menigten. De dichter Oliver Goldsmith wachtte drie uur om de Cherokees te ontmoeten, waarna hij Ostenaco een geschenk aanbood. Sir Joshua Reynolds maakte portretten van hen en zij ontmoetten koning George III persoonlijk. Eind augustus 1762 keerden de Cherokees terug naar Noord-Amerika.

Civilisatie
Aan het einde van de 18e eeuw was het Amerikaanse beleid erop gericht de Cherokees te civiliseren, om boeren van deze jagers te maken. Daarmee kwam aan de oorspronkelijke levensstijl van de Cherokees een einde.
We maken kennis met een tweede opmerkelijke figuur: Sequoyah (1770-1843). Hij was een zilversmid die erin slaagde een tekensysteem te ontwikkelen om de Cherokee-taal op schrift te stellen. Dit schrijfsysteem werd zo succesvol dat de Cherokees meer geletterd waren dan de Europese kolonisten.

Trail of Tears
In 1838 werden 45.000 Indianen in Zuidoost-USA gedeporteerd naar Oklahoma, volgens een bevel van president Andrew Jackson (1767-1845; zijn standbeeld staat in Nashville), de Indian Removal Act van 1830. Hij en zijn opvolger Martin Van Buren (1782-1862) maakten op die manier rigoureus land vrij voor Europese kolonisten, onder wie slavenhouders.
De tocht van de Indianen naar het westen wordt de “Trail of Tears” genoemd, aangezien alleen al 4.000 van 18.000 Cherokees deze uittocht niet overleefden. De andere verdreven stammen waren de Chickasaws, de Creeks, de Choctaws en de Seminoles. Dit is een van de meest onthutsende gebeurtenissen in de Amerikaanse geschiedenis.
De achtergebleven Cherokees trokken zich terug in onherbergzame delen van de Great Smoky Mountains. Hun nakomelingen wonen nu in de plaats Cherokee.

Ocanaluftee Indian Village, Cherokee, N.C.

Tot op heden zijn de Cherokees en andere Indianenstammen niet echt in de Amerikaanse samenleving geïntegreerd. In de Great Smoky Mountains wonen de Cherokees in een reservaat. De toerist merkt dat aan drie dingen. Het hele gebied is drooggelegd, d.w.z. er wordt geen alcohol verkocht. Vlakbij het historisch museum is het openluchtmuseum Ocanaluftee Indian Village. En er is Harrah’s Cherokee Casino Resort, dat voor de bevolking van het reservaat een belangrijke bron van inkomsten is.

Pigeon Forge, Tennessee
Vermaak voor miljoenen bezoekers per jaar

Daarmee heeft het reservaat qua vermaak geen exclusiviteit in de regio, want aan de noordzijde van de Great Smoky Mountains vinden we Pigeon Forge, wat feitelijk één groot pretpark is, met Dolly Parton als beschermvrouwe. De plaats ligt tussen twee vergelijkbare stadjes, Sevierville en Gatlinburg. Laatstgenoemde is plaats van handeling in het liedje “A Boy Named Sue” van Johnny Cash, luister maar: https://youtu.be/_Gbtm-93oqE.

Indian summer in de Great Smoky Mountains

Tegenwoordig zijn Indianen allerminst veilig in hun reservaten. Eind 2017 verloren twee natuurparken in Utah een groot deel van hun beschermde status door een besluit van president Trump. Het park Bears Ears wordt 85% kleiner, het park Grand Staircase-Escalante 50%. Deze twee natuurparken leveren bij elkaar 8000 km2 natuurschoon in. Daarin liggen heilige plaatsen van indianenstammen. Het besluit van Trump maakt de weg vrij voor olie- en gaswinning.
Overigens wordt het natuurschoon in de Great Smoky Mountains sowieso al bedreigd door luchtverontreiniging.

Opmerkelijk is dat in Cherokee de term “Indians” gebruikt wordt, wat in Canada als een belediging geldt, daar spreekt men van “First Nations”.

Lees ook “Impressies van het diepe Zuiden”, “Wandel mee door “The Big Easy’”, “Waarom het niet altijd leuk was aan de bayou”, “Aan de oever van een machtige rivier”, “Naar de bakermat van de blues” en “We zullen zien wat er van zijn dromen terechtkomt”.

maandag 12 februari 2018

Waarom we de geheime diensten meer moeten toestaan – of liever niet?

Op 21 maart 2018 kunnen we niet alleen nieuwe raadsleden kiezen, maar ook een oordeel geven over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017. Zo’n 400.000 burgers van ons land vinden deze wet namelijk een referendum waard. Waar gaat die wet eigenlijk over?


De Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017, ook wel "Sleepwet") regelt de werkzaamheden van de Nederlandse geheime diensten, de AIVD (Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) en MIVD (Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst).
Deze wet is een vernieuwing van de wet uit 2002, een vernieuwing die nodig geacht wordt vanwege de toegenomen dreiging van terreur- en cyberaanvallen en de snel veranderende communicatietechnologie.

Voorafgaand aan de inwerkingtreding van de Wiv 2017 per 1 mei 2018 vindt op 21 maart nog een raadgevend referendum plaats. Dat referendum is een initiatief van vijf studenten van de Universiteit van Amsterdam.
Indien bij het referendum voor de wet wordt gestemd, of de opkomst onder de 30% ligt, kan de wet gewoon in werking treden. Anders moet de regering de wet opnieuw overwegen.

Mobiele telefoons, laptops en andere apparaten maken contact met modems of zendmasten, die vervolgens informatie doorgeven over de kabel. Onder de Wiv 2002 is het de geheime diensten alleen toegestaan om communicatie via de ether (radio- en satellietverkeer) ongericht te onderscheppen, kabel-gebonden communicatie onderscheppen mag alleen ‘gericht’ (d.w.z. gekoppeld aan een bepaalde persoon of organisatie). Onder Wiv 2017 wordt ook ‘ongerichte interceptie van kabel-gebonden internet- en telefonieverkeer’ toegestaan.

Door deze extra bevoegdheid ontstaat de mogelijkheid dat inbreuk wordt gemaakt op de privacy van burgers. Daarom komt er tegelijkertijd een grotere mate van “sturing, toezicht en transparantie”. Daartoe worden een Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en een afdeling Klachtbehandeling bij de Commissie Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) ingesteld. Ook komen er extra waarborgen voor journalisten en advocaten, waar de Rechtbank Den Haag aan te pas komt.

Taken van de AIVD
Wettelijk heeft de AIVD de volgende taken.
  • A-taak: het verrichten van onderzoek naar organisaties en personen die aanleiding geven tot het ernstige vermoeden dat zij een gevaar vormen voor de democratische rechtsorde, de veiligheid van de staat of voor andere gewichtige belangen van de staat
  • B-taak: het verrichten van veiligheidsonderzoeken naar kandidaten voor vertrouwensfuncties
  • C-taak: het bevorderen van veiligheidsmaatregelen, waaronder die voor onderdelen van overheid en bedrijfsleven die van vitaal belang zijn voor de instandhouding van het maatschappelijk leven
  • D-taak: het verrichten van onderzoek naar andere landen ten aanzien van onderwerpen die door de minister-president, de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van Defensie gezamenlijk zijn aangewezen.
  • E-taak: dreigings- en risicoanalyses opstellen met betrekking tot personen, zaken en plaatsen van het rijk.
De MIVD heeft vergelijkbare taken, die gericht zijn op het militaire belang.

Bevoegdheden van de geheime diensten
Om deze taken uit voeren krijgen de AIVD en MIVD via de wet bijzondere bevoegdheden, waarvan de diensten gebruik mogen maken ná toestemming van de minister of de rechtbank én na toetsing.
Tot die bijzondere bevoegdheden behoren onder meer:
  • Het verrichten van DNA-onderzoek om de identiteit van personen vast te stellen of te verifiëren
  • Het binnendringen in een "geautomatiseerd werk", al dan niet door middel van hacken
  • Het gericht aftappen, ontvangen, opnemen en afluisteren van elke vorm van gesprek of elektronische communicatie
  • Het ongericht onderscheppen van elektronische communicatie, het aansluitend vaststellen van de aard daarvan, het vaststellen of verifiëren van de daarbij betrokken personen of organisaties, en tenslotte op de metadata geautomatiseerde data-analyse toepassen en de inhoudsdata gericht selecteren ter nadere analyse (‘onderzoeksopdrachtgericht onderzoek’, tegenstanders spreken van een ‘sleepnet’)
  • Het bij aanbieders van communicatiediensten opvragen van gegevens die nodig zijn voor de gerichte en ongerichte interceptie en hun medewerking bij de uitvoering daarvan verlangen
  • Verlangen dat ten behoeve van de gerichte of de ongerichte interceptie wordt meegewerkt aan het ongedaan maken van eventueel aanwezige versleuteling.
De ambtenaren van de AIVD en de MIVD dragen geen wapens en mogen geen mensen arresteren, daarvoor komen politie of marechaussee in actie.

De geheime diensten mogen gegevens doorgeven aan hun minister, aan bestuursorganen en andere instanties en personen, alsmede aan buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten waarmee wordt samengewerkt, maar dat pas na toestemming van de minister.
Er gelden bewaartermijnen voor de verzamelde gegevens. Niet-relevante gegevens moeten direct worden vernietigd.

Voor en tegen de wet
Op 14 februari 2017 stemde 77% van de Tweede Kamerleden voor de wet en in de Eerste Kamer werd de wet op 11 juli 2017 met 67% van de stemmen aangenomen (SP, D66, GroenLinks en Partij voor de Dieren waren tegen).
Onder de burgers die het referendum hebben mogelijk gemaakt zullen vast niet veel voorstanders van de Sleepwet te vinden zijn. Enkele kritiekpunten zijn volgens Amnesty Nederland:
  • Er kan van iedereen communicatie worden afgetapt, ook van niet-verdachte burgers of van een buurt waarin een verdacht persoon woont.
  • De geheime diensten krijgen toestemming om in te breken op telefoons, computers, televisies en andere apparaten.
  • Verzamelde gegevens mogen zonder analyse doorgestuurd worden naar inlichtingendiensten van repressieve regimes.
Daarom vinden tegenstanders de wet een schending van het recht op bescherming van het privéleven, het recht op vrije communicatie, de toegang tot informatie en de vrije meningsuiting van iedere inwoner van Nederland en iedereen in het buitenland waarmee men digitaal contact onderhoudt. Bovendien zijn volgens hen de activiteiten van de geheime diensten oncontroleerbaar. En er is volgens hen geen garantie dat alle verzamelde gegevens niet worden ingezet voor een ‘Totalitair Controle Systeem’ op het doen en laten van iedere burger.

Veel bezwaren tegen de wet komen volgens mij voort uit wantrouwen tegen de overheid. Enerzijds vrees ik dat, mocht dit wantrouwen gegrond zijn, geen wetgeving helpt om de gevreesde negatieve gevolgen van die wet stoppen. We hebben dan immers de facto met een totalitair regime van doen. Anderzijds kun je van een overheid niet verwachten dat zij effectief tegen dreigingen optreedt als ze binnen een te krap wettelijk kader moet opereren. Alsof de geheime dienst zich alleen maar met telegrammen mag bezighouden. Hoe pakt de afweging tussen veiligheid en privacy uit als – God verhoede – terroristen, uitgerust met de modernste communicatiemiddelen, erin slagen in ons land een serieuze aanslag uit te voeren?
Alles afwegende zal ik vóór de wet stemmen.

Ga stemmen!
Ik roep op om bij dit referendum ook jouw stem te laten horen, wat je ook van die wet vindt. Want na het vorige referendum heb ik m’n bekomst gehad van ‘berekende’ afzijdigheid, lees “Na het referendum”.

Meer informatie: www.referendum-commissie.nl/referendum-wiv-2017
Een verwijzing naar tegenstanders van de Wiv 2017: www.vrijbit.nl.
Je kunt de AIVD om inzage van je persoonsgegevens verzoeken: https://www.aivd.nl/onderwerpen/het-werk-van-de-aivd/hoe-geheim-is-de-aivd/inzageverzoeken.

maandag 5 februari 2018

De kink in de kabel van het internet

Net als ik maak jij vast regelmatig gebruik maken van het internet. Waarschijnlijk heb je bestanden in de cloud en misschien bezit je cryptomunten. De expositie “De Hollandse Savanne” belicht de kwalijke gevolgen van het online zijn.



Een krantenbericht: “Moederbedrijf Google [Alphabet] is in gesprek met Saudisch staatsoliebedrijf Aramco over het creëren van een technologiehub in Saoedi-Arabië”, inclusief datacenters (NRC, 2 februari 2018). De expositie “De Hollandse Savanne” plaatst dit bericht in perspectief. Deze tentoonstelling over water, energie en de infrastructuur van de cloud wordt georganiseerd door het Museum De Domijnen voor Hedendaagse Kunst.

De cloud
Tegenwoordig heeft bijna iedereen bestanden in de cloud. De kans is groot dat jij Dropbox, Box, Apple iCloud, Google Drive of Microsoft OneDrive gebruikt. Daarmee kun je makkelijk bestanden met vrienden of collega’s delen en het kost (bijna) niks. Lekker handig!
En wat te denken van (web)mail (Gmail, Hotmail), navigatie (Google Maps, Waze), registratie van sportieve activiteiten (Strava, Endomondo), online transacties (bankieren, belastingaangifte, verzekeren, reizen) en niet te vergeten de sociale media (Facebook, LinkedIn, Twitter, Instagram, Snapchat, Pinterest).
Ik vermoed dat je vrijwel de hele dag online bent en meerdere keren per uur je smartphone raadpleegt voor trending topics.

De Hollandse Savanne” verkent de verbinding tussen online en fysieke werelden. De tentoonstelling is verontrustend, want het laat zien dat allerlei natuurlijke bronnen verslonden dreigen te worden door de toenemende hoeveelheid digitale data.

Het kunstwerk “Blood and Oil, The Economist, March 2, 2000” van Geraldine Juarez (2017) bestaat uit een spiegel met een spreuk, die de toon zet: “Intellectual property is the oil of the 21th century. Look at the richest men a hundred years ago: they all made their money extracting natural resources or moving them around. All today’s richest men have made their money out of intellectual property.

Datacenter Citigroup, Frankfurt am Main

All that is solid…
In de tentoonstelling draait de film van Ryan S. Jeffery & Boaz Levin “All That Is Solid Melts Into Data” (2015; bekijk de trailer). De titel is een adaptatie van een citaat van Karl Marx: “All that is solid melts into air”. Dagelijks worden miljoenen elektronische transacties, bijvoorbeeld in aandelen, afgewikkeld via enkele datacenters, ‘server-boerderijen’, ondergebracht in grote, maar verder anti-monumentale, vaak raamloze gebouwen.
Wie real-time online handel wil realiseren is aangewezen op zulke datacenters. Wie zijn transactiesysteem onderbrengt bij een minder geavanceerd datacenter staat meteen op achterstand.

Datacenters zijn bewaarplaatsen, kluizen, mijnen, bibliotheken en archieven voor bijna alle beschikbare kennis. Hier wordt het internetverkeer afgewikkeld. Ondanks hun publieke functie zijn datacenters privaat eigendom, bijvoorbeeld van CenturyLink, www.centurylink.com. Elk datacenter vergde een investering van honderden miljoenen euro’s. Ze zijn dan ook gebouwd om geld te verdienen – en dat gebeurt dan ook in grote bedragen.

Het begon omstreeks 1960 met een datacenter voor militair gebruik en door andere overheden (IBM), daarna voor vluchtreserveringen (SABRE, 1962). Aanvankelijk waren die datacenters gevestigd op opzichtige locaties in stadscentra. Maar later werden ze op meer discrete plaatsen aan de randen van steden ondergebracht.

Google, 111 Eighth Avenue, New York

Tegenwoordig neemt de fysieke aanwezigheid van internetdienstverleners steeds grotere vormen aan. Zo is Google eigenaar van een van de grootste gebouwen op Manhattan, 111 Eighth Avenue. Dit gebouw werd eerder gebruikt voor de op- en overslag van handelsgoederen, waarmee het een mooi voorbeeld vormt van de spreuk van Geraldine Juarez. Het groeiende, wereldomspannende computernetwerk heeft meer ruimte nodig dan wat New York kan bieden. En de tijd is voorbij dat datacenters in openheid opereren.

Datacenter Google, Eemshaven

Zo bouwde Google in 2006 een datacenter in het afgelegen plaatje The Dalles in Oregon – zonder een naambordje. Sindsdien bouwde Google wereldwijd nog eens 36 datacenters, een wereldomspannende supercomputer, die honderden miljoenen dollars heeft gekost. Ook in de Eemshaven in Nederland bouwde Google een groot datacenter.

Datacenter Amazon, Boardman, Oregon

Daar komt bij dat het datacenter in The Dalles binnen een speciale industriezone is gebouwd, waar de telecom-industrie is vrijgesteld van een bepaalde vastgoedbelasting die wél geldt voor andere sectoren in de Verenigde Staten. Tegelijkertijd maakt Google dankbaar gebruik van een geavanceerd glasvezelnet dat daar op kosten van de overheid is aangelegd. Deze aantrekkelijke omstandigheid heeft meer telecombedrijven naar Oregon getrokken, zoals Facebook en Apple in Prineville en Amazon in Boardman. Want ook voor hen werden speciale industriezones gecreëerd.

Wereldwijd netwerk
Datacenters zijn onderling verbonden door een netwerk van kabels dat de gehele wereld omspant. De expositie laat zien dat dit moderne netwerk is gebaseerd op het netwerk van telegraafkabels. Dat is een oud netwerk: in 1866 werd de eerste telegraafkabel tussen Engeland en Amerika aangelegd. De ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt (1769-1859) had in zijn privécollectie een specimen van een telegraafkabel, een teken van zijn fascinatie voor het netwerk over de bodem van de oceaan, dat verbindingen vormde tussen handelsknooppunten wereldwijd.

Cryptomunten
De tentoonstelling maakt één ding duidelijk: de cloud is niet iets vaag, iets dat zweeft in de lucht. De cloud is een verzamelnaam voor vaste activa, voor een reusachtige infrastructuur. En die infrastructuur is een enorme energieslurper. Indien alle datacenters in de wereld samen één land zouden zijn, dan zouden ze in de top 5 van energieverbruikers van de wereld staan.
Wat dat betreft vinden we de overtreffende trap bij cryptomunten. Zo gebruiken bitcoins meer stroom dan hele landen, eind 2017 meer dan Bulgarije. Door de officiële bankwereld worden deze munten niet voor vol aangezien (ze worden vergeleken met Pokémonkaarten), maar het hoge energieverbruik is ronduit verontrustend.

Tegen betaling?
Op dit moment is het internet gratis, bij beperkt gebruik hoef je voor clouddiensten niet te betalen. Daar staat tegenover dat de telecombedrijven jouw data verzamelen, analyseren en gebruiken. Dit doen ze om jou een betere internetbeleving te bieden – zeggen ze zelf. Dankzij kunstmatige intelligentie kunnen ze ervoor zorgen dat de tijd die jij aan het internet besteedt welbestede tijd wordt. De vraag daarbij is hoeveel data die bedrijven daarvoor nog nodig hebben. En vervolgens is het de vraag hoe lang die bedrijven hun diensten nog gratis aanbieden.

Ludological, S.K. Ruud (2016)
De Hollandse Savanne, De Domijnen

De expositie verbeeldt ook dit op een verontrustende wijze met de "Ludological" van S.K. Ruud (2016). Dit is een code-machine, die bestaat uit een digitale laag en een mechanisme. De digitale laag wordt aangestuurd door de koers van de cryptomunt Ethereum: bij verlies of winst geeft de machine een slagje linksom of rechtsom. Hierdoor wordt een boomstam in de machine binnen enkele dagen tot splinters verbrijzeld (De Domijnen had een behoorlijk voorraadje liggen om de expositie mee door te komen).

Waarschijnlijk geldt voor het internet: “Geniet, maar gebruik het met mate”.

De expositie “De Hollandse Savanne” is nog te zien tot en met 1 april 2018, meer informatie: https://www.dedomijnen.nl/tentoonstellingen/expositie/de-hollandse-savanne