maandag 8 januari 2018

We zullen zien wat er van zijn dromen terechtkomt

Onze rondreis door de Verenigde Staten, afgelopen najaar, stond in het teken van vermaak: we gingen voor de muziek. Maar we werden ook geconfronteerd met een gescheiden samenleving, vooral met verschillen tussen blank en zwart.


Balkon Lorraine Motel
Hier werd Martin Luther King in 1968 doodgeschoten
Memphis, Tennessee

Vriendelijke omgang
In de ogen van argeloze toeristen, zoals wij bij aankomst in Atlanta, gaan blanken en Afro-Amerikanen hoffelijk met elkaar om. Ik zag namelijk niets dat op het tegendeel wees en naar mij toe was iedereen even vriendelijk.
Maar blank en zwart ontmengt in de privésfeer, wat bijvoorbeeld in hotels en restaurants aan de oppervlakte treedt. Blanken hebben het gezellig met blanken, zwarten met zwarten. En in de Zuidelijke Staten ontmoet je zwarten in de directe dienstverlening: aan de hotelbalie, aan de kassa van supermarkten, als ober in restaurants – zelden een blanke. En heel subtiel: wanneer een blanke en een zwarte tegelijkertijd bij een deur komen, zie je steevast dat de zwarte de blanke laat voorgaan.
Kortom, toeristen die al wat langer rondtrokken, kunnen de rassenverschillen niet meer ontkennen.

Zwart personeel bedient witte gasten
in het Waffle House, Atlanta

Segregatie
De segregatie tussen blank en zwart in de Verenigde Staten heeft op z’n minst twee oorzaken. Om te beginnen racisme in algemene zin, de kwalijke eigenschap die kennelijk eigen is aan de mensheid en daarom van alle tijden is, de neiging waardoor iemand meent superieur te zijn aan iemand van een ander ras of huidskleur.

Deze neiging droeg bij aan de tweede oorzaak, het slavernijverleden. Hoewel bijna alle Westerse landen zich tot in de negentiende eeuw met slavernij hebben ingelaten, liet de slavernij vooral in de Verenigde Staten blijvende sporen na. Zo vonden wij in het gebied dat we bezochten, het stroomgebied van de Mississippi, oude plantagehuizen, zoals Rosedown Plantation in St. Francisville, die door slavenarbeid tot stand kwamen, lees “Aan de oever van een machtige rivier”.
De Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) werd veroorzaakt door een meningsverschil tussen de Noordelijke en Zuidelijke Staten inzake slavernij. De Zuidelijken eisten namelijk uitbreiding van de slavernij naar onontgonnen gebieden tussen de Mississippi en de Pacific, maar de Noordelijken weigerden dit. In het Zuiden verdedigden blanken de slavernij-praktijk met hand en tand. Bedenk dat een slaaf naar huidig geld gerekend een waarde van ongeveer $ 140.000 vertegenwoordigde.

National Civil Rights Museum
Een indrukwekkend leermoment biedt het National Civil Rights Museum in Memphis, gevestigd bij het voormalige Lorraine Motel, waar Martin Luther King in 1968 werd doorgeschoten. King’s hotelkamer is in de staat van toen bewaard gebleven.
Het museum toont de maatschappelijke ontwikkeling van de Afro-Amerikanen, sinds zij als handelswaar vanuit Afrika werden aangevoerd, een overtocht die de Middle Passage werd genoemd.

Korte chronologie van de strijd voor gelijke rechten
Over de emancipatie van de Afro-Amerikanen zijn boeken vol geschreven, ik volsta met enkele momenten die wat mij betreft van belang zijn.

18 december 1865
De slavernij werd in de Verenigde Staten officieel afgeschaft en daarmee kwam een einde aan de Amerikaanse Burgeroorlog. Niet dat zwarten meteen aan blanken werden gelijkgesteld. Sterker nog, in onze tijd is de segregatie nog niet overal verdwenen.
Soldaten uit de Zuidelijke Staten richtten nog in datzelfde jaar (1865) de Ku Klux Klan op, die geweld en intimidatie toepaste om zwarten te verhinderen te gaan stemmen, een politiek ambt te bekleden en naar school te gaan.

1896-1965
Wetgeving die wordt aangeduid als Jim Crow laws, gericht op het handhaven van de rassenscheiding. Als gevolg daarvan ging zwarten in Amerika gebukt onder dagelijkse beledigingen, ongelijke kansen en ruw geweld.

22-24 september 1906
Rellen tussen zwarten en blanken in Atlanta, vanwege een poging van blanke politici om zwarten hun burgerrechten te ontnemen, dit om te voorkomen dat andere politici dan zij verkozen zouden worden. Dit eiste het leven van tenminste 25 zwarten en twee blanken.


Geboortehuis Martin Luther King
Auburn Avenue, Atlanta, Georgia

15 januari 1929
Geboorte van Martin Luther King in Atlanta, als zoon van een baptistendominee. Het geboortehuis en de Ebenezer Baptist Church vormen tegenwoordig de Martin Luther King Jr. National Historic Site.

17 mei 1954
Levend “under Jim Crow” gaven Afro-Amerikanen na de Tweede Wereldoorlog een nieuwe impuls aan de burgerrechtenbeweging. Zo procedeerden zwarte juristen tot aan het Hooggerechtshof om segregatie in het onderwijs ongrondwettelijk te verklaren – met succes (Brown vs. Board of Education).

1 december 1955
In Montgomery, Alabama weigerde Rosa Parks haar plaats in het ‘zwarte deel’ van de bus aan een blanke passagier op te geven, dit op bevel van de buschauffeur. Dit leidde tot een langdurige protestactie, de Montgomery Bus Boycott. Na ruim een jaar werd rassenscheiding in bussen ongrondwettelijk verklaard. Parks werd een icoon van het verzet tegen de rassenscheiding.

15 februari 1957
Oprichting van de SCLC, de Southern Christian Leadership Conference, een Afro-Amerikaanse burgerrechtenorganisatie, geleid door Dr. Martin Luther King Jr. De SCLC stond voor boycots en andere geweldloze acties, die stuitten op weerstand, vijandigheid en geweld van blanke zijde. Ook in de zwarte gemeenschap was de SCLC controversieel: sommigen vonden de acties te ver gaan, anderen achtten geweld in de strijd voor burgerrechten aanvaardbaar.

Prayer Pilgrimage for Freedom, 17 mei 1957
Washington, D.C.
Foto: Lee Friedlander

17 mei 1957
Eerste grootschalige Afro-Amerikaanse demonstratie op de National Mall in Washington, de Prayer Pilgrimage for Freedom.

Zomer 1957
De Little Rock Nine, negen zwarte meiden meldden zich aan voor de Little Rock Central High School, tot dat moment een blanke school. De gouverneur van Arkansas, Orval Faubus, probeerde die inschrijving te verhinderen – de Little Rock Crisis. Na ingrijpen van president Eisenhower konden de negen alsnog naar de school van hun keuze – onder escorte van soldaten.

1960
Zwarte studenten verenigden zich in de SNCC, de Student Nonviolent Coordinating Committee. Deze organisatie organiseerde geweldloze acties tegen de hardnekkige rassenscheiding, bijvoorbeeld door ‘blanke’ cafés, bibliotheken, zwembaden en bioscopen te bezoeken. Bij zo’n sit-in in Atlanta werd Martin Luther King opgepakt – zijn eerste arrestatie.

28 augustus 1963
Martin Luther King gaf zijn beroemde “I Have A Dream”-speech voor deelnemers aan de March on Washington for Jobs and Freedom.
Bekijk de video van het laatste deel van King’s speech en stel met mij vast dat dit de meest indrukkende speech is die ooit werd gegeven.

14 oktober 1964
Martin Luther King wint de Nobelprijs voor de Vrede.

3 april 1968
Martin Luther King geeft zijn laatste “I’ve Been To The Mountaintop”-speech voor stakende vuilnisophalers in Memphis, waaruit blijkt dat hij zijn dood voorvoelt, bekijk deze video maar eens.

Lorraine Motel, Memphis

4 april 1968
Martin Luther King wordt door James Earl Ray doodgeschoten op het balkon van Lorraine Motel in Memphis.

30 juni 1974
De moeder van Martin Luther King, Alberta Williams King en de diaken Edward Boykin werden in de Ebenezer Baptist Church in Atlanta doodgeschoten door Marcus Wayne Chenault, een 23-jarige zwarte man, die verklaarde dat alle Christenen zijn vijanden waren.

Burgerrechten tegenwoordig
Gelijke burgerrechten voor iedereen is in de Verenigde Staten nog steeds geen vanzelfsprekendheid. Zo las ik kort na thuiskomst een interview met Pat Buchanan, die driemaal presidentskandidaat was (NRC Handelsblad, 20 oktober 2017). Ik citeer hem: “Wij hebben ons nooit hersteld van twee ontwikkelingen in de tweede helft van de jaren zestig: gedwongen integratie van openbare scholen op last van het Hooggerechtshof [een verwijzing naar Brown vs. Board of Education, KB] en de radicalisering van de burgerrechtenbeweging. De beslissingen van negen niet-gekozen rechters in de jaren vijftig en zestig op het gebied van onderwijs hebben rampzalig uitgepakt. Het gevolg: blanken vluchtten massaal naar buitenwijken om hun kinderen daar goed en betaalbaar onderwijs te geven. De radicalisering van de burgerbeweging deed de rest: oproep tot gewelddadig verzet, brandende binnensteden. Een halve eeuw later zien we de gevolgen: geldverslindende bureaucratieën in het onderwijs en ter bestrijding van discriminatie, zonder dat beide problemen ook maar een spat dichter bij een oplossing zijn gekomen.” Volgens hem hebben deze ontwikkelingen geleid tot de verkiezing van Trump tot president.
Merk op dat Buchanan en passant de legitimiteit van de rechtspraak ter discussie stelt, het klassieke instrument van populisten bij dit soort thema’s.

Zo blijven tweedeling en racisme voortbestaan. Maar zolang de speech “I Have A dream” nog met verve wordt gedeclameerd, zoals wij meemaakten in de Ebenezer Baptist Church in Atlanta, is er hoop.

Op de plaquette voor Lorraine Motel staat een bijbeltekst uit Genesis 37 : 19-20: “Zij zeiden tegen elkaar: Zie, daar komt die meesterdromer aan. Nu dan, kom, laten we hem doodslaan… Dan zullen we eens zien wat er van zijn dromen terechtkomt.
Lees ook “Impressies van het diepe Zuiden”, “Wandel mee door “The Big Easy’”, “Waarom het niet altijd leuk was aan de bayou” en “Naar de bakermat van de blues”.