maandag 4 april 2016

Wat je allemaal met poen ken doen

In de Verenigde Staten bestaan enorme verschillen tussen rijk en arm. Waardoor nemen die verschillen toe en wat zijn daarvan de gevolgen?

 
In het boek “The Price of Inequality – How Today’s Divided Society Endangers Our Future” (2013) beschrijft de Amerikaan Joseph E. Stiglitz, winnaar van de Nobelprijs voor economie in 2001, de Amerikaanse samenleving. Dit is volgens hem een samenleving waar het grootste deel van de bevolking geen fatsoenlijk inkomen ontvangt, waar veel werkgever hun werknemers geen passend salaris betalen en die zo weinig kansen biedt dat veel mensen vervreemd en gedemotiveerd raken.

Verdeling van de welvaart in de VS
In de Verenigde Staten bezit 1% van de bevolking meer dan een derde deel van de nationale welvaart. De rijkdom van ‘de 1 procent’ heeft dan ook spreekwoordelijke vormen aangenomen.
Steeds meer welvaart vloeit naar deze rijken, terwijl de welvaart van lagere inkomensgroepen de afgelopen drie decennia stagneert of daalt en de middenklasse onder druk staat.
CEO’s van Amerikaanse bedrijven verdienen ruim 200 keer zoveel als de gemiddelde werknemer, veel meer dan in andere landen en veel meer dan 25 jaar tevoren. Tegelijkertijd leeft een op de zes Amerikanen in armoede.

Hoe wordt je nóg rijker?
Stiglitz noemt uiteenlopende redenen waardoor de rijken in de Verenigde Staten steeds rijker worden – een aanklacht tegen de overheid, banken en grote ondernemingen. Zoals:
  • Sinds het presidentschap van Ronald Reagan (1981-1989) is het hoogste belastingtarief voor inkomen verlaagd van 70% naar 15%.
  • Banken verdienen geld van arme, slecht geïnformeerde mensen met slechte leningen en credit card-praktijken.
  • Grote ondernemingen slagen erin staatseigendommen, zoals delfstoffen, onder de marktprijs te verwerven.
  • De rijken weten markten naar hun hand te zetten, zodat ze kunnen profiteren van monopolies.
  • Importtarieven beschermen de nationale industrie tegen buitenlandse concurrentie, maar vormen in feite een gift aan binnenlandse bedrijven.
  • Het redden van banken, die volgens de banken zelf te groot waren om failliet te gaan, leidde tijdens de crisis in 2008 tot de grootste overdracht van welvaart van velen (de overheid) aan weinigen (de banken, maar vooral hun aandeelhouders) in de geschiedenis, zonder tegenprestatie.

Gevolgen van ongelijkheid
De toenemende ongelijkheid in de Verenigde Staten heeft sociale, politieke en economische gevolgen. Stiglitz geeft enkele voorbeelden:
  • Toegenomen productiviteit wordt niet bijgehouden door stijging van de marktvraag en dit leidt tot ontslagen. Ontslagen medewerkers vinden lastig een baan in een andere sector en dit leidt tot lagere inkomsten.
  • Vooral in sectoren als de financiële wereld, hightech, gezondheidszorg (farmaceutische bedrijven) en telecommunicatie zijn de kosten voor marketing en lobbywerk hoger dan investeringen in innovaties. Hoge winsten, hoge en onvoorspelbare tarieven en lastig te vergelijken producten/diensten zijn een teken van onvolkomen concurrentie in deze sectoren.
  • Globalisering heeft geleid tot een neerwaartse druk op lonen en tot massaontslagen.
  • Wie in de VS werkloos wordt, verliest vaak zijn eigen woning en de toegang tot gezondheidszorg.
  • De levensverwachting van Amerika's armen is bijna 10 procent lager die van de top.
  • Personen met lagere inkomens (vooral vrouwen) moeten meer uren werken en hebben dus minder vrije tijd en kwaliteit van leven.
  • Alleen kinderen van ouders met een goed inkomen en een hogere opleiding hebben in de VS toegang tot goed onderwijs.
  • De VS kent hoge misdaadcijfers en veel mensen zitten er in de gevangenis.
  • Rijken kunnen met hun geld invloed uitoefenen op het politieke proces en ze slagen er moeiteloos in de bevolking te winnen voor standpunten waar ze vooral zélf belang bij hebben.
  • In de VS zijn veel media in handen van de rijken, die daarmee hun eigen positie versterken.

Stiglitz pleit onder meer voor:
  • Eerlijker belastingen, dus ook voor de hoge inkomens
  • Lagere defensie-uitgaven
  • Lagere prijzen voor medicijnen
  • Meer belasting op vervuiling in plaats van werk
  • Belasting op (bepaalde) financiële transacties
  • Het veilen door de overheid van natuurlijke hulpbronnen (olie, gas, ertsen, rtv-frequenties)
  • Hogere overheidsinvesteringen in onderwijs, onderzoek en infrastructuur.

* * *

Trump
Bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen lijkt Donald Trump momenteel een goede kans te maken. Op de lijst van de rijkste mensen op aarde, de Forbes 400 (2015), staat Trump op nummer 121. Hij behoort dus zonder twijfel tot ‘de 1 procent’.
Lees in dat licht nog eens de bullet hierboven over de invloed van rijken op het politieke proces. Hoe kunnen Amerikanen toch hun hoop dat het hen en hun kinderen beter zal gaan zo massaal op Trump vestigen?

Nederland
Dit is de situatie in de Verenigde Staten, maar hoe zit het met Nederland?

Een maat voor ongelijkheid is de Gini coëfficiënt. Voor meer gelijke samenlevingen is deze score lager dan 0,3; voor meer ongelijke landen hoger dan 0,5. De score voor de VS was in 2010 0,41, die voor Nederland 0,29.
Ook al is Nederland dus meer egalitair, toch zijn er kanttekeningen te maken. Bijvoorbeeld:
  • Huishoudens die in Nederland onder de armoedegrens leven, lijken daar steeds moeilijker uit te komen. Het aantal huishoudens dat al vier jaar een laag inkomen heeft, is in 2014 met 12 procent gestegen.
  • De afgelopen jaren hebben de hogere inkomens per saldo genoten van groei in koopkracht, terwijl lage en middeninkomens nog steeds onder het niveau van 2004 zitten.
  • De mogelijkheid om hypotheekrente van de belasting te mogen aftrekken, komt vooral ten goede aan de hogere inkomens, al wordt dit effect  door nieuwe belastingwetgeving gedempt.
  • Buitenlandse bedrijven kunnen in Nederland afspraken maken over belastingheffing, waardoor welvarende bedrijven weinig bijdragen aan de belastingen.
  • Evenals in de VS slagen farmaceutische bedrijven erin om in Nederland grote winsten op bepaalde medicijnen te realiseren.

Vraag: wie wil het (Engelse) boek “The Price of Inequality – How Today’s Divided Society Endangers Our Future” (2013) van Joseph E. Stiglitz lezen?
Laat maar weten of je belangstelling hebt. Wie het eerst komt, het eerst maalt.

De titel van deze blogpost heb ik ontleend aan het liedje “Poen” van Wim Sonneveld uit de film “Het wondere leven van Willem Parel” (1955): https://youtu.be/TJHcltud40g