maandag 21 december 2015

Hoe de wereld dit jaar dichterbij kwam

December is de maand van jaaroverzichten. Ik vraag me af hoe 2015 de geschiedenisboekjes ingaat. Die vraag roept vooral nieuwe vragen op.

 
In 2004 zond de KRO het programma “De grootste Nederlander” uit. Pim Fortuyn eindigde op de eerste plaats, ex aequo met Willem van Oranje. Dit opmerkelijke resultaat kwam doordat Fortuyn kort tevoren (2002) was vermoord. Ik zou verbijsterd zijn als nu, elf jaar later, Fortuyn het opnieuw tot grootste Nederlander zou schoppen.

Pas na verloop van tijd is een juist oordeel mogelijk over de plaats van personen en gebeurtenissen in de geschiedenis. Het is dan ook speculatief om nu al over de gebeurtenissen van dit jaar zo’n oordeel te vellen.

Memorabel in 2015
Hier de twee meest gedenkwaardige gebeurtenissen van dit jaar, die kans maken om in de geschiedenisboekjes te komen, waarover romans geschreven of speelfilms gemaakt worden:
1. De terroristische aanslagen in Parijs.
2. De migrantenstroom naar West-Europa.

Terrorisme in Parijs
De aanslagen op 7 januari (Charlie Hebdo en een joodse supermarkt door Al-Qaida, totaal 20 doden) en 13 november (theater Le Bataclan, twee restaurants en een voetbalstadion door de Islamitische Staat, 130 slachtoffers) hebben ons diep geschokt. Uit solidariteit riepen velen “Je suis Charlie” en gingen tal van Facebook-foto’s schuil achter de Franse vlag.

Vóór 1 januari waren er ook al terroristische aanslagen in West-Europa (Londen, Madrid). We werden murw door aanhoudend nieuws over aanslagen in Nigeria, Mali (Boko Haram) en Syrië, Irak (IS) – ver van ons bed. Terwijl je misschien die aanslag op 25 juni bij een chemische fabriek in Lyon, waarbij een persoon werd onthoofd, alweer was vergeten of dat de dag erna in Tunesië 28 badgasten op het strand voor een hotel met een kalashnikov werden vermoord.

Nu – na 13 november – overheerst het gevoel dat onze beschaving ernstig wordt bedreigd. Ik zie een trendbreuk: terreur komt niet alleen van fanatici uit verre landen. In onze Westerse samenleving vinden jonge mensen voldoende grond om te ontsporen, om tot de vreselijkste misdaden te komen en niemand ontziend angst te zaaien – home grown.

Onze samenleving – met een sleutelrol voor ‘de overheid’*) – staat voor de moeilijke taak om de juiste tegenmaatregelen te nemen; er wordt een dringend beroep gedaan op het immuunsysteem van onze maatschappij. Hoe radicalisering te stoppen in een open samenleving?
In eigen land spitst de discussie zich toe op de lastige afweging tussen repressieve acties, zoals het monitoren van mobiel telefoonverkeer, en behoud van vrijheid. Laat het niet zo ver komen dat we alleen nog via detectiepoortjes toegang tot ‘het leven’ krijgen!

Daarnaast is er de behoefte om vooral in Syrië eens orde op zaken te stellen. Tot op heden durft geen enkel Westers land er een grondoorlog aan te gaan: veel te riskant, want door de IS is de definitie van oorlog totaal veranderd. Wat is dat voor een oorlog met strijders die ook onder ons wonen en onder de radar weten te blijven? Wanneer is in die oorlog een slag gewonnen? Wanneer is die oorlog gewonnen? Wie tekent de capitulatie als ‘wij’ hebben overwonnen?
Met het oog op de IS zijn zulke vragen ridicuul. Een oorlog met de IS is een oorlog zonder precedent! Het vraagt alles van de wijsheid, eenheid en vastberadenheid van de wereldgemeenschap.

Verder zal het helaas dikwijls gebeuren dat de goeden het met de kwaden moeten vergelden; ik geloof niet dat elke Syriër of Malinees – of wie daar op lijkt – een terrorist is, maar wél dat ze erop worden aangekeken. Ik las ergens: “Wie recht in de zon (de geloofsfanatici, gewelddadigen) moet kijken, heeft geen oog meer voor de sterren (de gematigden, andersdenkenden, rechtschapenen, rechtvaardigen).”

Migranten in West-Europa
De migrantenstroom beheerste het nieuws vrijwel het hele jaar en was ook vóór 1 januari al volop gaande. Het is dus lastig een datum te prikken. Toch noem ik 5 september, toen 7 à 8.000 migranten toestemming kregen om van de Oostenrijks-Hongaarse grens door te reizen naar München. Er werd vervolgens op regeringsniveau gesproken over het verdelen van 160.000 vluchtelingen over de Europese Unie.

Dit jaar waren vooral Syriërs in het nieuws. Zij werden niet alleen door de IS uit hun land verjaagd, ook zijn velen van hen op de vlucht voor president Assad.
Stel je eens voor: jouw huis, jouw straat, jouw stad is volledig in puin geschoten. Je legt met gebrekkige, soms ronduit levensgevaarlijke transportmiddelen een lang reis af naar een beter leven – naar een leven. Niemand doet dat voor z’n genoegen.

Het stelt ons voor de nodige problemen. Het is een zeer ongewoon beeld: groepen migranten die over de vluchtstrook – in dit verband letterlijk te nemen – via de Balkan richting Duitsland marcheren. Die aan de grenzen luidkeels doorgang eisen, bij Calais de Kanaaltunnel bestormen en soms klagen over het comfort van hun in allerijl klaargemaakte noodopvang.

Wanneer de komst van migranten bij mij zulke tegengestelde overwegingen losmaakt, dan vind ik het niet verwonderlijk dat dit ook leidt tot scherpe tegenstellingen in de samenleving. Tijdens inspraakavonden her en der in het land werd het conflict tussen barmhartigen en xenofoben dan ook op de spits gedreven.

En zo is ook bij dit thema sprake van een trendbreuk: vóór 2015 hoorde je niet veel anders over vluchtelingen dan dat ze op Lampedusa aankwamen. Nu vinden ze opvang in leegstaande gebouwen en tentenkampen in onze directe omgeving. De ‘wereld’ is dit jaar dichterbij gekomen.

Ik gun al die migranten zicht op een veilige toekomst. En ook hier ligt een delicate taak voor ‘de overheid’)*, namelijk hen een handje te helpen bij hun afweging: een toekomst bij ons of terug naar eigen land. En wie terugkeert staat voor de moeizame taak om een vervallen land weer op te bouwen.

Rimpelingen in geschiedenis?
Er was natuurlijk meer dat ons in 2015 bezighield, zoals de verkiezingsoverwinning van Syriza in Griekenland op 25 januari en onze kennismaking met premier Tsipras en zijn minister van Financiën Varoufakis. Of het conflict in Oost-Oekraïne, wat aanleiding was voor een audiëntie van de Duitse kanselier Merkel en de Franse president Hollande bij president Poetin in Moskou op 6 februari. En welk staartje krijgt het neerhalen van een Russisch gevechtsvliegtuig door de Turken op 24 november?

Bij dat alles is het de vraag of 2015 – over enige tijd bezien – meer zal zijn dan een rimpeling in de geschiedenis. Ik ben dan ook benieuwd welk stuk wrakhout van het vergane jaar 2015 op de kust van de historie zal aanspoelen.

Vraag: wat is jouw super-historische 2015-moment?

*) Ik plaats ‘de overheid’ tussen aanhalingstekens, want het is gemakkelijk gezegd: “De overheid moet het oplossen,” maar wat/wie is dat eigenlijk, ‘de overheid’?