maandag 15 juni 2015

Breuken in het Heuvelland

Over het fraaie Limburgse Heuvelland wordt wel gezegd dat het eigenlijk een ‘dalenland’ is: in het mergelplateau zijn de dalen immers ingesneden door erosie van de kalksteen. Maar dat is niet het hele verhaal.

Feldbissbreuk nabij Brunssum

Everything Is Broken
Behalve door erosie worden hoogteverschillen in Zuid-Limburg veroorzaakt door breuken in de aardkorst. Die geologische storingen lopen door hele regio, zoals de kaart hieronder laat zien.


Landkaart met Feldbiss

Bob Dylan zong het al: “Everything Is Broken” (1989), te beluisteren in een uitvoering van Kenny Wayne Shepherd (zie de tekst hieronder).

Feldbiss
De meest prominente breuk in het Zuid-Limburgse landschap is de Feldbiss (Duits voor ‘naad in het veld’). Deze breuk is in de voorlaatste IJstijd ontstaan, 200.000 jaar geleden, en loopt ruwweg van Sittard naar Aken, dwars door de Oostelijke Mijnstreek, een gebied dat inmiddels is omgedoopt naar ‘Parkstad’ om de aantrekkelijkheid ervan te bevorderen.

 
Landkaart met Feldbiss (detail)

De Feldbissbreuk vormt de grens tussen het glooiende Heuvelland en het vlakke, lager gelegen gebied noordelijk ervan.

Tekening van Feldbiss in het landschap

Steenkoolmijn Julia
In dit Jaar van de Mijnen 2015 is het noemenswaardig dat de Feldbiss een rol heeft gespeeld bij de aanleg van de steenkoolmijnen in Zuid-Limburg, vooral de mijn Julia in Eygelshoven. Deze mijn werd, evenals de nabijgelegen mijn Laura, geëxploiteerd door de Société des Charbonnages Réunis Laura et Vereeniging S.A., die werd opgericht door de Belg Albert Thijs (1849-1915).

De beide mijnen waren dus particuliere mijnen. Er waren in Limburg zeven particuliere mijnen; goed om vast te stellen voor wie bij mijnbouw in Nederland uitsluitend aan DSM denkt: De Nederlandse Staatsmijnen.

 
Vaandel van Zangvereniging Mijn Laura Eygelshoven
Gezien in de Gemmakerk, wijk Sanderbout, Sittard

Volgens de statistieken was de Laura operationeel vanaf 1905 (feitelijk productief vanaf 1907), de Julia vanaf 1926. De Laura lag zuidwestelijk van de Feldbiss, de Julia noordoostelijk ervan.

Bij de aanleg van de Laura had men met forse tegenslagen te maken, zoals een onverwachte waterdoorbraak die aan drie schachtbouwers het leven kostte en een overstroming van de pompenkamer op 220 m diepte.

Aan de andere kant van de breuklijn, bij de Julia, had men nog meer last van water en lagen de steenkoollagen meer dan 200 m dieper dan bij de Laura. Bovendien bevatte de steenkool hier gas, wat een extra bewerking met zich meebracht. Maar de technische mogelijkheden waren goed ontwikkeld. En door alle registers open te trekken, werd de mijn voortvarend en zonder noemenswaardige problemen aangelegd. Het was een van de modernste mijnen in Europa, momenteel is het een saai industrieterrein.

Voor meer informatie over de mijnen Laura en Julia en andere wetenswaardigheden verwijs ik naar “Limburg kolenland – Over de geschiedenis van de Limburgse kolenmijnbouw”, een uitgave van het Sociaal Historisch Centrum voor Limburg, onder redactie van Ad Knotter (2015).

Benzenraderbreuk
Een andere interessante geologisch storing is de Benzenraderbreuk die westelijk van Heerlen loopt, parallel aan de Feldbiss. Deze breuk bij Benzenrade en Imstenrade loopt door een prachtig landschap. Verrassend mooi is het Imstenraderbos, een eeuwenoud beuken- en eikenbos. Hier ontspringt de Geleenbeek, die bij Stevensweert in de Maas uitmondt.

 
Imstenraderbos en Benzenraderbreuk

Ik kan iedereen adviseren om Wandeling 88 Heerlen van Wandelgids Zuid-Limburg eens te doen. En wie mijn blogpost “Te voet door het Heuvelland” van 31 maart 2014 heeft gelezen, weet dat ik uitkijk naar de laatste instructie: “U bent weer bij uw uitgangspunt en kunt nog iets eten en drinken bij Eetcafé ’t Koffiehuuske.

Breuken en aardbevingen
Geologische storingen worden ook in verband gebracht met aardbevingen, want regelmatig worden in het gebied rond de Feldbissbreuk aardschokken gemeten. Maar ik weet vrijwel zeker dat volgende aardschokken op de Feldbissbreuk een stuk minder heftig zullen zijn dan de recentelijke aardbevingsrampen in Nepal. En een stuk beter te accepteren dan de aardschokken in Groningen, omdat die onmiskenbaar samenhangen met menselijk handelen.

Steenkoolmijnen in Zuid-Limburg
In Zuid-Limburg zijn twaalf steenkoolmijnen in bedrijf geweest, die je op de Google Map Steenkoolmijnen in Limburg kunt terugvinden, vijf staatsmijnen en zeven particuliere mijnen:
  • Staatsmijn Wilhelmina, Terwinselen (1906-1969, totale productie 59 miljoen ton steenkool)
  • Staatsmijn, Emma, Treebeek (1911-1973, 109 miljoen ton)
  • Staatsmijn Hendrik, Brunssum (1915-1963, 61 miljoen ton)
  • Staatsmijn Maurits, Geleen (1926-1967, 96 miljoen ton)
  • Staatsmijn Beatrix, Herkenbosch (1962, nooit in bedrijf geweest)
  • Oranje-Nassau I, Heerlen (1899-1974, 31 miljoen ton)
  • Oranje-Nassau II, Schaesberg (1904-1971, 34 miljoen ton)
  • Oranje-Nassau III, Heerlerheide (1917-1973, 38 miljoen ton)
  • Oranje-Nassau IV, Heerlen (1925-1966, 13 miljoen ton)
  • Laura, Eygelshoven (1905-1968, 31 miljoen ton)
  • Julia, Eygelshoven (1926-1974, 31 miljoen ton)
  • Willem-Sophia, Spekholzerheide (1902-1970, 22 miljoen ton)
  • Domaniale, Kerkrade (1815-1969, 37 miljoen ton)

Vraag: wie wil het boek over de Limburgse kolenmijnbouw lezen?
Wie deze vraag bevestigend beantwoordt, krijgt mijn exemplaar cadeau. Laat maar weten of je belangstelling hebt. Wie het eerst komt, het eerst maalt. Wie te laat is, verwijs ik naar het Sociaal Historisch Centrum voor Limburg op www.shclimburg.nl (webwinkel) of de webshop van Boekhandel Krings, www.boekhandelkrings.nl.

Everything Is Broken, Bob Dylan (1989)

Broken lines, broken strings
Broken threads, broken springs
Broken idols, broken heads
People sleeping in broken beds
Ain’t no use jiving
Ain’t no use joking
Everything is broken

Broken bottles, broken plates
Broken switches, broken gates
Broken dishes, broken parts
Streets are filled with broken hearts
Broken words never meant to be spoken
Everything is broken

Seem like every time you stop and turn around
Something else just hit the ground

Broken cutters, broken saws
Broken buckles, broken laws
Broken bodies, broken bones
Broken voices on broken phones
Take a deep breath, feel like you’re chokin'
Everything is broken

Every time you leave and go off someplace
Things fall to pieces in my face

Broken hands on broken ploughs
Broken treaties, broken vows
Broken pipes, broken tools
People bending broken rules
Hound dog howling, bullfrog croaking
Everything is broken